Lulzim Tafa
Rreth librit të fundit me poezi të Ismail Syles, “Ëndërr në zarf”, botimet Artini, Prishtinë, 2025
Secili krijim letrar e ka një identitet të vetin, një lloj veçantie që e bën të duket më ndryshe nga krijimet e tjera. Janë së paku tri elemente që i japin vulë identitetit të kësaj vepre letrare: topika, tmerri dhe, normalisht pas tmerrit, trauma.
Topika është vendi, Kosova (më saktë emblema e saj, Drenica), tmerri është lufta, respektivisht masakra, dhe e treta është trauma.
Poezitë e Ismail Syles duken si balada, sepse seç kanë diçka prej atyre këngëve e vajeve popullore shqiptare; mbase e përbashkëta e tyre është toka, njerëzit, gjuha dhe historia. E përbashkëta është pikërisht kjo lloj traume që vjen si pasojë e tmerreve të masakrave që u bënë mbi popullatën civile të Kosovës, pa dallim pleq, gra e fëmijë. Kur nga këto veprime edhe Zoti trishtohet dhe Zotit i vjen keq, s’ka se si të mos ketë traumë poeti. Nuk është traumë e tipit fragmentar. Është traumë që ka një lidhje të vazhdueshme dhe që prek tragjeditë, nga një fëmijë i vrarë te një tjetër, nga një familje e shuar te një tjetër, e kështu për ta përgjithësuar në tërësi fatin e popullit shqiptar.
E tërë poezia, e cila është një rrëfim për tragjeditë e ndodhura, ka për bazë realitetin e masakrave të kryera mbi njerëz të pafajshëm. E tërë përmbledhja është si një album ku poeti shpalos përjetimet e veta, duke u ndalur dhe duke i bërë jehonë një detaji të vetëm, që shpesh, për nga mënyra si e thotë poeti, lexuesin e lë pa frymë.
Ai detaj mund të jetë një lodër fëmijësh, një kukull, një biçikletë apo një top me të cilin një fëmijë nuk do të luajë më kurrë, ngase vdekja e mori.
Libri zbulon tri adresa/pjesë prej nga poeti e nis rrëfimin:
· Pjesa e parë, Abria e Imer Deliut – Duart që bien erë, që është një shpalim tragjik i kujtesës, një lloj biografie poetike për të masakruarit e familjes Deliu.
· Pjesa e dytë, Poklek – Bunari që bari s’e mbulon, pusi ku u hodhën trupat e të vrarëve, është rrëfim poetik për 53 viktimat e një masakre.
· Pjesa e tretë, Homazh për gjësendet – Homazh për shqiptarët e zhdukur dhe të vrarë nga policia dhe ushtria serbe në vitet 1998–1999.
Ndonëse rrëfimet ngjasojnë si me gojëdhëna, ato reflektojnë ngjarje të ndodhura në fund të shekullit njëzet. Janë vargje që të tmerrojnë me peshën e rëndë të dhunës, që të trishtojnë me mungesën e humanitetit të atyre që i bënë këto masakra dhe që të lënë pa frymë me egërsinë e treguar mbi njerëz të pafajshëm, madje edhe mbi fëmijë.
Përjetimin, kujtesën e vet, poeti e bën art, e bën poezi përmes gjetjeve befasuese që të tronditin me simbole poetike e me figura të tjera:
një e çarë në murin e shtëpisë / nuk e mbyllën kurrë / ndoshta shpirti i fundit ka dalë nga ajo vrimë…Kështu e përshkruan poeti dhomën ku ka ndodhur masakra.
Ngjarjet godasin çdo pjesë të ndërgjegjes së poetit dhe, kur godasin poetin, ato e godasin ndërgjegjen njerëzore. Nuk thuhet kot se poetët janë ndërgjegjja njerëzore.
Thuajse secila poezi mbaron me një figurë, me thënie të tipit aforistik e befasues, që mëton të mbahet në mend në kujtesën e lexuesit:
çupën që nuk pati kohë të mësojë …
që me thikë ia pret fijet jetës,
me lehtësi siç thërret një rosë.
(Ata, nuk i ndali as gjumi,
as lodrat, as fustani i saj rozë.)…
(Mu duk se Zoti po kërkonte falje)
Në poezitë e Ismail Syles, në përgjithësi, ka gjetje të hatashme, të cilat aq sa të mahnitin me forcën shprehëse, po aq edhe të tronditin me tragjedinë që i mbështjell.
Një nënë e kërkoi të bijën
pesëmbëdhjetë vjet.
Kur e gjeti,
nuk kërkoi drejtësi…
veç pak tokë për ta mbuluar.
Secila poezi është një tablo që tregon shkatërrimin e një idili fshati dhe të një gëzimi fëmije nga tmerri i luftës.
Çdo vit e kërkonte.
Një biçikletë të kuqe.
Më në fund, e bleu babi.
Por kur erdhi dita…
ajo mbeti e pashaluar
si një gëzim pa këmbë.
(Biçikleta e kuqe)
Kështu, secila poezi e Ismail Syles është një epitaf i veçantë poetik, është shkrim, poezi mbi gurët e varreve. Është kujtesë që nuk duhet ta fshijë kurrë rrjedha e historisë.
