Ndërsa po rriten shpresat për një raund të dytë bisedimesh mes Shteteve të Bashkuara dhe Iranit me qëllim përfundimin e luftës, një çështje qendrore është shfaqur si pikë përplasjeje: asetet e ngrira të Teheranit që mbahen në vende të tjera.
Ekonomia e Iranit ka qenë në vështirësi për vite me radhë për shkak të sanksioneve të vendosura nga SHBA dhe vende të tjera. Këto sanksione janë vendosur që nga viti 1979, fillimisht për shkak të pengjeve amerikane në ambasadën e SHBA-së në Teheran pas revolucionit islamik, dhe më pas janë shtuar për shkak të programit bërthamor dhe të raketave balistike të Iranit. Këto masa kanë kufizuar aftësinë e Teheranit për të pasur qasje në asetet e veta, si të ardhurat nga shitja e naftës, të cilat janë ngrirë në banka të huaja.
Më 10 prill, para se të fillonte raundi i parë i bisedimeve për armëpushim në Pakistan, kryetari i parlamentit iranian, Mohammad Bagher Ghalibaf, deklaroi në X se asetet e ngrira të Iranit (të ardhurat e ngrira në banka të huaja) duhet të lirohen para se të fillojnë negociatat.
Një ditë më vonë, në bisedimet për armëpushim në kryeqytetin e Pakistanit, Islamabad, disa raportime sugjeruan se Washingtoni kishte rënë dakord të çlironte të paktën një pjesë të aseteve iraniane të mbajtura jashtë vendit. Por qeveria amerikane i hodhi poshtë shpejt këto raportime, duke këmbëngulur se këto asete mbeten të ngrira.
Me rifillimin e pritshëm të bisedimeve në ditët në vijim, përpara skadimit të armëpushimit aktual SHBA-Iran në orët e para të 22 prillit në Lindjen e Mesme, pritet që ky tension të rishfaqet.
Por sa janë asetet e ngrira të Iranit, pse Teherani nuk mund t’i përdorë, ku ndodhen aktualisht dhe pse janë të rëndësishme për Iranin?
Cila është vlera e aseteve të ngrira të Iranit?
Ndërsa shuma e saktë është e paqartë, raportet zyrtare iraniane dhe ekspertët e vendosin totalin e aseteve të ngrira jashtë vendit në më shumë se 100 miliardë dollarë, raporton Al Jazeera.
Frederic Schneider, një studiues i lartë në Middle East Council on Global Affairs, tha se këto asete janë rreth tre herë më shumë se sa fiton Irani çdo vit nga shitja e hidrokarbureve.
“Kjo është një shumë shumë e madhe, veçanërisht për një shoqëri që ka vuajtur nën dekada sanksionesh të udhëhequra nga SHBA,” tha ai.
Megjithatë, ai shtoi se mbetet e paqartë nëse SHBA – edhe nëse i liron këto asete – do ta kushtëzojë përdorimin e tyre.
“Irani ka patjetër një nevojë të madhe për këto asete, por duke pasur parasysh historinë shumë kaotike të sanksioneve dhe mungesën e specialistëve nga pala amerikane për të negociuar detajet, Irani është skeptik,” tha ai.
Jacob Lew, ish-sekretar i Thesarit gjatë presidencës së Barack Obamës, tha në vitin 2016 se Irani nuk do të mund të kishte qasje në të gjitha asetet e ngrira edhe nëse sanksionet hiqeshin plotësisht. Në atë kohë, Irani kishte rënë dakord për një marrëveshje historike me SHBA dhe vende të tjera për të kufizuar programin e tij bërthamor në këmbim të lehtësimit të sanksioneve.
Lew tha se në realitet, Irani do të kishte qasje vetëm në rreth gjysmën e aseteve të ngrira, pasi pjesa tjetër ishte tashmë e angazhuar për investime të premtuara më parë ose për shlyerje borxhesh.
Aktualisht, kërkesa kryesore e Teheranit në bisedimet për armëpushim është lirimi i të paktën 6 miliardë dollarëve nga asetet e ngrira, si një masë për ndërtimin e besimit.
Çfarë janë asetet e ngrira?
Kur fondet, pronat ose letrat me vlerë të një individi, kompanie ose banke qendrore të një vendi mbahen përkohësisht nga autoritetet e një shteti tjetër ose një organizate globale, kjo quhet ngrirje e aseteve.
Kjo kufizon aftësinë e pronarëve për t’i shitur ose përdorur këto asete për shkak të sanksioneve, vendimeve gjyqësore ose arsyeve të tjera rregullatore, transmeton në shqip gazeta online Reporteri.net.
Asetet mund të ngrihen nga një gjykatë, një shtet tjetër, një organizatë ndërkombëtare ose një institucion bankar. Zyrtarisht, vendet thonë se i ngrijnë asetet e një shteti tjetër për shkak të akuzave për aktivitete kriminale, pastrim parash ose shkelje të ligjit ndërkombëtar.
Por kritikët theksojnë se kjo praktikë përdoret në mënyrë selektive kundër rivalëve të Perëndimit – për shembull, Izraeli është akuzuar shpesh për shkelje të të drejtave të njeriut dhe luftëra të paligjshme, por asetet e tij jashtë vendit nuk janë ngrirë.
Në kontrast, Irani, Rusia, Koreja e Veriut, Libia, Venezuela dhe Kuba janë disa nga vendet asetet e të cilave janë ngrirë nga qeveri të huaja. Ajo që i bashkon: kundërshtimi ndaj dominimit të SHBA-së në rendin ndërkombëtar.
Pse Irani ka asete të ngrira?
Sipas arkivave të qeverisë amerikane, ngrirja e parë e aseteve ndodhi në nëntor 1979, kur presidenti i atëhershëm Jimmy Carter deklaroi se Irani përbënte “një kërcënim të pazakontë dhe të jashtëzakonshëm” për sigurinë kombëtare të SHBA-së.
Në atë kohë, studentë iranianë mbanin 66 shtetas amerikanë peng në ambasadën amerikane në Teheran.
Sekretari i Thesarit në atë kohë, William Miller, tha se asetet likuide të Iranit atëherë ishin më pak se 6 miliardë dollarë. Në vitin 1981, Marrëveshjet e Algjerit çuan në lirimin e një pjese të madhe të këtyre aseteve në këmbim të lirimit të pengjeve.
Megjithatë, marrëdhëniet SHBA-Iran vazhduan të përkeqësoheshin në vitet në vijim, veçanërisht për shkak të shqetësimeve për programin bërthamor të Iranit.
Irani ka këmbëngulur gjithmonë se programi i tij i pasurimit të uraniumit është vetëm për qëllime civile, ndërsa SHBA dhe Izraeli e kanë akuzuar për zhvillimin e armëve bërthamore. Si rezultat, janë vendosur shumë sanksione të reja.
Në vitin 2015, Irani arriti një marrëveshje me fuqitë botërore, të njohur si JCPOA, ku pranoi të kufizojë programin e tij bërthamor dhe fitoi qasje në një pjesë të aseteve të tij.
Por në vitin 2018, Donald Trump e tërhoqi SHBA-në nga marrëveshja dhe rivendosi sanksionet, duke ngrirë sërish asetet.
Në vitin 2023, SHBA dhe Irani ranë dakord për një shkëmbim të burgosurish dhe lirimin e 6 miliardë dollarëve të ardhura nga nafta të ngrira në Korenë e Jugut. Këto fonde u transferuan në Katar, por më pas u bllokuan sërish nga SHBA.
Bashkimi Evropian gjithashtu ka ngrirë pjesërisht asetet e bankës qendrore të Iranit për shkak të akuzave për shkelje të të drejtave të njeriut dhe çështje të tjera.
Cilat vende mbajnë asetet e ngrira të Iranit?
Asetet e Iranit mbahen nga disa vende. Shuma e saktë nuk dihet, por raportimet tregojnë se Japonia mban rreth 1.5 miliardë dollarë, Iraku rreth 6 miliardë, Kina të paktën 20 miliardë dhe India rreth 7 miliardë.
SHBA mban rreth 2 miliardë dollarë, ndërsa vende të BE-së si Luksemburgu rreth 1.6 miliardë. Katari mban rreth 6 miliardë dollarë që janë bllokuar sërish.
